Klimatske promene

Ujedinjene nacije  su definisale 17 ciljeva održivog razvoja (The Sustainable Development Goals - SDGs) koji kroz sprovođenje Agende za održivi razvoj do 2030. (Agenda 2030), imaju za cilj da se iskoreni siromaštvo, izgradi miroljubivo društvo i promoviše prosperitet i blagostanje ljudi uz zaštitu životne sredine, kako za današnje, tako i za buduće generacije. U ovoj Agendi klimatske promene prepoznate su kao jedan od prioriteta i definisane kroz Cilj 13 - preduzimanje hitne akcije u borbi protiv klimatskih promena i njihovih posledica. Specifični ciljevi podrazumevaju osnaživanje prilagodljivosti i adaptivnih kapaciteta na rizike povezane sa klimatskim uslovima; integrisanje mera u vezi sa klimatskim promenama u nacionalne politike, strategije i planiranje; unapređenje obrazovanja, podizanje nivoa svesti, kao i ljudskih i institucionalnih kapaciteta u vezi sa ublažavanjem i smanjivanjem uticaja klimatskih promena, odnosno sa prilagođavanjem i ranim upozoravanjem na klimatske promene.

Evropska unija definisala je, na polju klimatskih promena, kao strateške ciljeve do 2020. godine: smanjenje za 20% emisije gasova sa efektom staklene bašte u odnosu na referentnu 1990. godinu, da 20% ukupno potrebne energije bude proizvedeno iz obnovljivih izvora, kao i da se energetska efikasnost poveća za 20%. Do 2030. godine za iste ciljeve postavljene su kvote od 40%, 27%, 27%, respektivno, dok dugoročni ciljevi do 2050. godine podrazumevaju smanjenje emisija gasova staklene bašte za 80-95% u odnosu na 1990. godinu.

 

Doprinos gasova sa efektom staklene bašte globalnom zagrevanju  (Izvor)

Gasovi sa efektom staklene bašte - GSB (greenhouse gases-GHG) mogu se podeliti u dve grupe:

-      Nefluoridni gasovi: ugljen dioksid - CO2, metan - CH4, azotsuboksid - N2O i

-      Fluoridni - F gasovi tj. hloroflorougljovodonici (CFCs): fluorougljovodonik - HFC, perfluorougljovodonik – PFC, sumporheksafluorid - SF6, azottrifluorid - NF3.

Pretvaranjem GSB u ekvivalente ugljen-dioksida (CO2), omogućava se upoređivanje i određivanje njihovog individualnog i ukupnog doprinosa globalnom zagrevanju.

Trend, projekcije i ciljevi emisije gasova sa efektom staklene bašte u Evropskoj uniji, u periodu of referentne godine 1990. do 2050. godine (Izvor)

Opšti cilj je da globalno zagrevanje bude ograničeno na ispod 2°C u poređenju sa prosečnom temperaturom predindustrijskog perioda, kako bi se sprečio značajan negativan uticaj klimatskih promena i katastrofalnih globalnih promena životne sredine.

Politika borbe protiv klimatskih promena u Srbiji, u skladu sa standardima međunarodne zajednice, utvrđena je zakonima o ratifikaciji Okvirne konvencije UN o promeni klime (The United Nations Framework Convention on Climate Change - UNFCCC) i njenim pratećim aktima: Kjoto protokolom (Kyoto Protocol), Doha amandmanom na Kjoto protokol (Doha Amendment) i Sporazumom iz Pariza (The Paris Agreement).

 

Okvirna konvencija Ujedinjenih nacija o klimatskim promenama i njen Kjoto protokol, kao i Konvencija o prekograničnom zagađenju vazduha na velikim daljinama (Convention on Long-range Transboundary Air Pollution - CLRTAP) i njen Protokol o dugoročnom finansiranju programa saradnje (The European Monitoring and Evaluation Programme  - EMEP) su ratifikovani u EU i u Srbiji.

Cilj Okvirne konvencije UN o klimatskim promenama i svih sa njom povezanih pravnih instrumenata je da se postigne stabilizacija koncentracije gasova staklene bašte u atmosferi na nivou koji bi sprečavao opasne antropogene uticaje na klimatski sistem. Takav nivo trebalo bida se postigne u vremenskom periodu koji bi omogućio ekosistemima da sena prirodan način prilagode promeni klime, da ne bude ugrožena proizvodnja hrane i da se omogući dalji stabilan ekonomski razvoj. U skladu sa definisanim ciljem, Konvencija utvrđuje prinicipe koji daju opštu orijentaciju za budući razvoj i tumačenje Konvencije. To su:

-      princip jednakosti i zajedničke, ali izdiferencirane odgovornosti (razvijene zemlje treba da imaju vodeću ulogu);

-      uzimanje u obzir specifičnosti zemalja u razvoju;

-      princip predostrožnosti;

-      princip integralnosti mera zaštite klimatskog sistema u nacionalne programe razvoja i

-      princip saradnje u unapređivanju izgradnje otvorenog međunarodnog ekonomskog sistema.

Kjoto protokol je pravno obavezujući globalni sporazum u borbi protiv klimatskih promena. Države koje su ratifikovale Kjoto protokol su podeljene u dve glavne grupe:

-      industijski razvijene zemlje (tzv. Aneks 1 zemlje), koje imaju obavezu smanjenja emisija GSB uz obavezu dostavljanja inventara tih gasova svake godine,

-      zemlje u razvoju (tzv. ne-Aneks 1 zemlje), koje nemaju obaveze ali mogu da doprinesu smanjenu emisija GSB, putem realizacije projekata kroz Mehanizam čistog razvoja (Clean Development Mechanism - CDM) Kjoto protokola. 

Kjoto protokol sledi osnovni princip konvencije UN, „zajedničkih, ali različitih odgovornosti“, koji priznaje da teret odgovornosti treba najviše da optereti zemlje koje istorijski emituju najveće količine gasova koji stvaraju efekat staklene bašte. Tako da protokol direktno nalaže industrijski razvijenim zemljama da postignu kvantifikovane redukcije emisija gasova koji stvaraju efekat staklene bašte. Manje razvijene zemlje nemaju obavezujuće ciljeve za smanjenje emisije. Srbija spada u drugu grupu zemalja i kao država izvan Aneksa 1, sama se obavezala na ograničavanje emisija gasova sa efektom staklene bašte, ali bez kvantifikovane ciljne emisije.

Prema Kjoto protokolu, svaka zemlja ima više mogućnosti za smanjenje emisija GSB, kao što su smanjenje proizvodnje i potrošnje energije, tj. racionalizacija ili pošumljavanje. Međutim, sa aspekta kogeneracije, najzanimljivija je mogućnost ,,karbon kredita’’ tj. trgovine emisijama CO2.

Status konvencije o klimatskim promenama iz Pariza (Izvor)

Opšti okviri politike EU u oblasti kvaliteta vazduha definisani su u šestom akcionom programu u oblasti životne sredine. Jedan od ciljeva koji je definisan u ovom dokumentu odnosi se upravo na postizanje takvog nivoa kvaliteta vazduha koji neće imati za posledicu neprihvatljive uticaje ili predstavljati rizik za ljudsko zdravlje i životnu sredinu. Član 5 ovog dokumenta odnosi se na ciljeve i prioritetna područja delovanja u vezi sa klimatskim promenama. Prioritetne aktivnosti se odnose na sprovođenje međunarodnih obaveza definisanih Kjoto protokolom, smanjivanje emisija gasova staklene bašte u energetskom sektoru, transportu, industrijskoj proizvodnji i drugim privrednim granama. Jedan od definisanih prioriteta odnosi se na mere adaptacije na posledice klimatskih promena kao i na uključivane pitanja klimatskih promena u spoljnu politiku i politiku održivog razvoja EU.

Šesti akcioni program EU o životnoj sredini takođe kaže da klimatske promene predstavljaju glavni ekološki izazov u narednih deset godina i postavlja cilj za smanjenje gasova sa efektom staklene bašte na nivo koji neće izazivati neprirodne promene zemljine klime. Kako bi se ojačala implementacija pitanja iz oblasti klimatskih promena osnovan je novi generalni direktorat za delovanje u oblasti klimatskih promena (The department for climate action - DG CLIMA)  u februaru 2010. godine. DG CLIMA razvija i implementira EU sistem trgovine emisijama (The EU Emissions Trading System- EU ETS).

EU ETS je sistem koji omogućava zemljama EU da prevazilaze granične emisije gasova sa efektom staklene bašte. Funkcioniše kroz dva mehanizma. Prvi je sistem određivanja limita i trgovanja emisijama, (cap and trade system – CAP) koji postavlja limite za ukupne emisije ugljenika i primorava velike zagađivače da kupuju kredite od onih koji zagađuju ispod limita koji im je određen.

 

Šema principa trgovine emisijama ’’cap and trade’’ (Izvor)

Drugi EU ETS mehanizam je ,,kompenzacija’’ (offsetting), kojim se omogućava velikim zagađivačima iz razvijenih zemalja da kupuju karbonske kredite kroz ,,zelene’’ projekte sa niskim emisijama koji se sprovode u drugim zemljama, uglavnom u zemljama u razvoju. Jedan kredit odgovara jednoj toni ekvivalenta ugljen-dioksida (CO2e).

Šema principa kompenzacije emisija (Izvor)

Najvažniji propis u sektoru klimatskih promena je Direktiva (2009/29/EC) koja unapređuje i proširuje šemu trgovine emisijama GSB. Ovaj propis je omogućio razvoj evropskog tržišta za emisije gasova sa efektom staklene bašte za veće industrije čiji je cilj da se osigura da se mogu postići smanjenje emisija uz najmanje moguće troškove.