Zaštita prirode

Zaštita prirode se otvaruje kao niz mera i aktivnosti koje imaju za cilj da spreče degradaciju životne sredine, koja najćešće nastaje kao posledica ljudske aktivnosti i neusaglašenosti društvenog razvoja i raspoloživih prirodnih resursa.

 

Izvor

Zaštićena prirodna dobra su zaštićena područja, zaštićene vrste i pokretna zaštićena prirodna dokumenta. U zaštićena prirodna dokumenta spadaju zaštićeni herbarijumi, botaničke i zoološke zbirke, fosili, muzejski eksponati i slično, koji imaju izuzetan naučni, obrazovni i kulturni značaj.

Zaštićeno područje I kategorije je područje od međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja, a nalazi se celom površinom na teritoriji dveju ili više jedinica lokalne samouprave. Područje II kategorije se odnosi na zaštićeno područje od pokrajinskog, regionalnog, odnosno velikog značaja. Zaštićena područja III kategorije su od lokalnog značaja, i proglašava ih lokalna samouprava. Na zaštićenom području uspostavljaju se režimi zaštite I, II i III stepena, što je bliže regulisano Uredbom o režimima zaštite („Službeni glasnik RS“ br. 31/2012).

Prvi propisi zakonske zaštite prirode u Srbiji datiraju još iz XIV veka. Prvo područje koje je još 1874. godine zaštićeno na teritoriji današnje Srbije bila je Obedska bara. Prva zaštićena prirodna dobra u Srbiji bili su šumski rezervati Oštrozub, Mustafa i Felješana u okolini Majdanpeka i vodopad „Velika i mala Ripaljka“ u okolini Sokobanje, zaštićen 1949. godine. Nacionalni park Fruška gora, proglašen 1960. godine, prvi je nacionalni park u Srbiji.

Prema podacima iz novembra 2015. godine površina zaštićenih područja, kojih ima blizu 500 u Srbiji, iznosi 575.310 ha, odnosno 6,51% teritorije Srbije. Kategorije zaštićenih područja su:

-      Nacionalni park,

-      Park prirode,

-      Predeo izuzetnih odlika,

-      Opšti i Specijalni rezervat prirode,

-      Spomenik prirode i

-      Zaštićeno stanište.

 

Tokom 2017. godine, resorno Ministarstvo je pokrenulo postupak zaštite za ukupno 24 prirod­na dobra, ukupne površine oko 63 hiljade hektara. Pokretanje postupka zaštite područja realizuje se na osnovu jednogodišnjeg i srednjoročnog programa zaštite prirodnih dobara koje utvrđuje Zavod za zaštitu prirode, predlaže nadležno ministarstvo, a usvaja Vlada Republike Srbije.

 

Kako je predviđeno Prostornim planom Republike Srbije za period 2010 - 2020. godine, procenat zaštićenih područja bi trebalo da se poveća na ukupno 12% površine Republike Srbije. Osim povećanja ukupnih površina pod zaštitom, krajnji cilj zaštite prirode, upravljanja i unapređenja stanja u zaštićenim područjima je uspostavljanje efikasne zaštite postojećih zaštićenih područja, uspostavljanje nacionalne ekološke mreže i identifikacije evropske ekološke mreže NATURA 2000, kao i razvoj efikasnog sistema upravljanja u područjima ovih mreža.

 

Natura 2000 je evropska mreža koja pokriva preko 18% kopnene površine EU i skoro 6% mora. To je najveća koordinisana mreža zaštićenih područja u svetu. Cilj mreže je da se osigura dugoročni opstanak značajnih i ugroženih vrsta, kao i staništa u Evropi, koji su navedeni u Direktivi o pticama i Direktivi o staništima. Svaka zemlja članica EU doprinosi ovoj mreži izdvajanjem najvažnijih područja za svaku pojedinu vrstu i tip staništa naveden u odgovarajućim dodacima Direktiva.

 

Direktiva o pticama (EU Direktiva 2009/147/EC o očuvanju divljih ptica) ima za cilj da obezbedi zaštitu, upravljanje i kontrolu svih vrsta ptica koje žive u divljini na teritoriji država članica Evropske unije, uključujući pri tom i jaja ovih ptica, njihova gnezda i staništa kao i njihovu eksploataciju.

 

Direktiva o staništima (EU Direktiva 92/43/EEC o očuvanju prirodnih staništa divlje faune i flore) ima za cilj očuvanje biodiverziteta kroz očuvanje prirodnih staništa i divlje flore i faune na teritoriji država članica EU.

 

Za oblast zaštite prirode, u EU važno mesto zauzima i Strategija biodiverziteta do 2020. godine koja definiše šest glavnih ciljeva i akcije kako bi Evropska unija dostigla zacrtane ciljeve zaštite biodiverziteta do 2020. godine.

 

Ciljevi strategije su:

  1. Puna implementacija Direktiva o pticama i staništima,
  2. Obnova i održavanje ekosistema i njihovih uloga,
  3. Povećanje doprinosa poljoprivrede i šumarstva biodiverzitetu,
  4. Obezbeđivanje održivog korišćenja ribolovnih resursa,
  5. Borba sa invazivnim vrstama,
  6. Suzbijanje globalne krize biodiverziteta

Veza direktiva u oblasti zaštite prirode (Izvor)

Prema IUCN (International Union for Conservation of Nature) Crvenoj listi ugroženih vrsta, gotovo jedna šestina (15%) evropskih sisara je ugrožena, i još 9% se nalazi na granici ugroženosti, dok više od četvrtine (27%) evropskih sisara trpi značajan pad brojnosti vrsta. Vodozemci su jedna od najugroženijih grupa – skoro 25% evropskih vrsta, dok više od polovine vodozemaca (59%) beleži pad brojnosti. U Evropi se jedna petina gmizavaca smatra ugroženom, dok se dodatnih 13% smatra potencijalno ugroženim. Većina ugroženih i potencijalno ugroženih vrsta gmizavaca u Evropi su endemi (retke vrste koje se nalaze samo na određenom području).

 

Srbija je prepoznata kao jedan od centara biodiverziteta Evrope budući da predstavlja dom za 43,3% svih postojećih evropskih vrsta. Zaštita retkih i ugroženih vrsta, kao i njihovih staništa, osnova je zaustavljanja stope opadanja biološke raznovrsnosti. Sistem zaštite prirode u Republici Srbiji, kao i osnovna kategorizacija zaštićenih dobara, definisani su Zakonom o zaštiti životne sredine („Službeni glasnik RS”, br. 135/04 i 36/09) i Zakonom o zaštiti prirode („Službeni glasnik RS”, br. 36/09, 88/10 i 91/10 - ispravka), Pravilnikom o kriterijumima za izdvajanje tipova staništa, o tipovima staništa, osetljivim, ugroženim, retkim i za zaštitu prioritetnim tipovima staništa i o merama za njihovo očuvanje („Službeni glasnik RS“, br. 35/2010), Pravilnikom o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva („Službeni glasnik RS“ br. 5/2010), Pravilnikom o prekograničnom prometu i trgovini zaštićenim vrstama („Službeni glasnik RS“ br. 99/2009), kao i Uredbom o stavljanju pod kontrolu korišćenja i prometa divlje flore i faune ("Službeni glasnik RS ", br. 31/05, 45/05 - ispravka, 22/07, 38/08 i 9/10).[1]

Strategija biološke raznovrsnosti Republike Srbije za period od 2011. do 2018. godine definiše ciljeve u oblasti zaštite biodiverziteta na nivou države u skladu sa nacionalnim potrebama i mogućnostima, kao i sa obavezama koje Republika Srbija ima kao potpisnica Konvencije o biološkoj raznovrsnosti (biodiverzitetu), koja je sačinjena 5. juna 1992. godine u Rio de Žaneiru ("Službeni list SRJ - Međunarodni ugovori", br. 11/2001).

Premа raspoloživim podacima, u Republici Srbiji je zvаnično registrovаno oko 44.200 tаksonа (vrstа i podvrstа). Obzirom na stepen istraženosti biodiverziteta, pretpostаvljа se da je broj taksona mnogo veći i da se kreće oko 60.000. Pod zаštitom se nalazi 1.760 strogo zаštićenih divljih vrstа аlgi, biljаkа, životinjа i gljivа i 868 zаštićenih divljih vrstа biljаkа, životinjа i gljivа.

 

Biodiverzitet Srbije trpi brojne pritiske, a kao najvažniji uzroci mogu se izdvojiti: nestаjаnje, frаgmentаcijа i degrаdаcijа stаništа, smаnjenje populаcijа divljih vrstа, zаgаđenje, klimatske promene, kao i invаzivne, аlohtone vrste i genetski modifikovаni orgаnizmi čiji je broj u stalnom porastu.

 

Pored primene nacionalnog zakonodavstva, zaštita i očuvanje biodiverziteta obezbeđuje se primenom međunarodnih konvencija čiji je potpisnik i naša zemlja. Republika Srbija je ratifikovala Konvenciju o biološkoj raznovrsnosti 2001. godine. Takođe, priznaje i podržava globalne strateške ciljeve biodiverziteta - Aiči ciljeve, usvojene na desetom sastanku država članica Konvencije održanom u oktobru 2010. godine u Nagoji. Republika Srbija je potpisnica i brojnih drugih međunarodnih sporazuma vezanih za zaštitu i prirode i biodiverziteta:

-      Bernska konvencija o očuvanju evropske divlje flore i faune i prirodnih staništa Evrope,

-      CMS ili Bonska konvencija o očuvanju migratornih vrsta divljih životinja,

-      Ramsarska konvencija o močvarama koje su od međunarodnog značaja, posebno kao prebivalište ptica močvarica,

-      Konvencija UNESCO-a o zaštiti svetskog kulturnog i prirodnog nasleđa,

-      CITES konvencija o međunarodnoj trgovini ugroženim vrstama divlje flore i faune.



[1] Svi pomenuti dokumenti dostupni su u elektronskom obliku na web sajtu Pokrajinskog Zavoda za zaštitu prirode.